Orzechówka (Nucifraga caryocatactes)

Orzechówka to, bez wątpienia ptak z charakterem i swoistym urokiem. Przeto pod tym względem nie odbiega
od swoich bliskich kuzynów z rodziny krukowatych. Gatunki należące do tej grupy systematycznej odznaczają się bowiem wyjątkowym sprytem i inteligencją, a jednocześnie każdy z osobna to prawdziwy oryginał. Ludzie poprzez swą prastarą skłonność przypisywania swoich cech zwierzętom już dawno dostrzegli charakterystyczny sposób bycia niektórych ptaków z tej rodziny. Stąd stale miejsce w mowie potocznej znalazły określenia:
"sroka złodziejka" czy "gawron gapa".
Orzechówka jak dotąd nie otrzymała "swojego przymiotnika" w słownictwie potocznym, ale to zupełnie zrozumiałe - po prostu nie jest tak popularna, jak większość jej bliskich krewnych. Wynika to przede wszystkim z jej skrytego trybu życia, a także z faktu, iż jest gatunkiem raczej rzadkim.
Jak stwierdzili ornitolodzy, Europę zamieszkują dwa podgatunki orzechówki. Osobniki z podgatunku gnieżdżącego się w Europie Środkowej odróżnia się od przedstawicieli wędrownego podgatunku z Syberii po krótszym i mocniejszym dziobie i węższej, białej przepasce na końcu ogona. Ptaki z podgatunku północnoeuropejskiego pojawiają się w Polsce inwazyjnie; podobnie jak jemiołuszki, jery czy łuskowce, nie są wówczas płochliwe i nie unikają sąsiedztwa ludzi. Natomiast nasz rodzimy podgatunek orzechówki (środkowoeuropejski) zdecydowanie unika zaludnionych obszarów. Ptaki w okresie lęgowym są wyjątkowo płochliwe i prowadzą skryty tryb życia. W związku z tym trudno odnaleźć ich gniazdo. Literatura podaje, że poza okresem lęgowym osobniki z tego podgatunku przebywają także w ogrodach i na terenach zabudowanych. Jednakże podczas moich kilkuletnich obserwacji prowadzonych na terenie Bieszczadów nie widziałem, by nawet w czasie bardzo mroźnej zimy ptaki na tyle zbliżyły się do ludzkich osiedli. Również w trudnych warunkach zimowych orzechówki potrafią radzić sobie ze zdobywaniem pożywienia - nie korzystając z pomocy ludzi - głównie dzięki swojej zapobiegliwości. Podobnie jak inne krukowate orzechówki gromadzą zapasy na zimę ukrywając w wybranych miejscach buczynę, orzechy laskowe i inne nasiona. Zazwyczaj dobrze zapamiętują usytuowanie swoich magazynów i odnajdują większość z nich.
Poświęcając więcej uwagi polskiej populacji orzechówki należy podkreślić, że istotną cechą różniąca ją nie tyle od podgatunku syberyjskiego, co od pozostałych gatunków należących do rodziny krukowatych jest jej konserwatyzm behawioralny. Niezmiennie od wieków zamieszkuje ona dzikie tereny leśne nie poddając się w istotnym stopniu procesowi synantropizacji. Z tym faktem wiąże się stan liczebny populacji tego gatunku, który w skali ogólnopolskiej określany jest jako nieliczny. Jedynie w wyższych partiach Karpatów i w puszczańskich obszarach północno-wschodniej Polski orzechówka posiada status średnio licznego gatunku lęgowego (Ludwik Tomiałojć, "Ptaki Polski" - rozmieszczenie i liczebność). Preferowanym przez orzechówkę środowiskiem lęgowym są zazwyczaj lasy świerkowe regla górnego i dolnego, a także lasy bukowo-jodłowe z bogatym podszyciem i udziałem młodników iglastych. Właśnie ze względu na występowanie tego rodzaju siedlisk, górskie obszary południowo-wschodniej Polski skrywają zasadniczą część polskiej populacji tego gatunku.
Atlas Ptaków Lęgowych Małopolski będący zwieńczeniem sześcioletnich badań awifauny gniazdowej tego regionu podaje, iż orzechówkę jako gatunek lęgowy stwierdzono na 21% badanych pól (prostokąty 9 x 12 km). Małopolska populację orzechówki ocenia się na ok. 4-S tys. osobników. Liczba ta mocno kontrastuje z ok. 300 tys. populacją gawrona czy 200 tys. sroki. Jednak gawron i sroka, a także wrona siwa, kawka i sójka są gatunkami, które z powodzeniem wykorzystały nisze ekologiczne istniejące w środowisku przekształconym przez człowieka. Zarówno tereny wiejskie, jak i obszary silnie zurbanizowane stwarzają doskonałe warunki rozwoju dla wielu form życia. Gatunki, które potrafiły to wykorzystać tworzą zazwyczaj bardzo liczne, dynamicznie rozwijające się populacje. Oczywiście zasada ta dotyczy także krukowatych. Stąd ta różnica w liczebności populacji wymienionych gatunków i orzechówki, która jak dotąd pozostaje "wierna" naturalnym ekosystemom. Niestety w perspektywie rozwoju cywilizacyjnego orzechówka wydaje się mieć mniejsze szanse na przetrwanie niż kawka czy gawron.
Natomiast kruk - głowa rodziny - udowadnia swoim przykładem, że nawet typowo leśny, skryty gatunek może ulec procesowi synantropizacji. Wraz z gwałtowną degradacją środowisk zamieszkiwanych przez kruka równie gwałtownie malał stan jego populacji. Podobnie jak orzechówka stronił on od ludzi. Jednak nastąpił przełom. Obecnie kruki często odwiedzają ludzkie siedziby znajdując w ich otoczeniu pożywienie i materiał na gniazdo. Miałem okazję obserwować bardzo śmiałe zachowanie kruczej pary, która przez kilka kolejnych dni odwiedzała bieszczadzka zagrodę zdobywając materiał na gniazdo w postaci wełny wyskubywanej z żywych owiec (!).
Przykład kruka jest jednym z wielu - możliwe, że orzechówka jako następna przystosuje się do nowych warunków. Czas pokaże. Na razie możemy być pewni, że karpackie lasy, szczególnie te w granicach parków narodowych stwarzają bezpieczny azyl dla orzechówki i wielu innych gatunków.
W trakcie zbierania danych do Atlasu Ptaków Lęgowych Małopolski z obszaru Bieszczadów oraz podczas innych wypraw terenowych często spotykałem orzechówkę, nigdy nie przechodząc obok niej z obojętnością. Ten sympatyczny a zarazem tajemniczy ptak zawsze wzbudzał moje zainteresowanie, poruszał nawet wyobraźnię. Ilekroć mam okazję z bliska spojrzeć mu w oczy dostrzegam w nich prastare dzieje karpackiej puszczy. Nie wiem dlaczego? Być może jest jednym ze starszych jej mieszkańców?
"Orzechówka - strażniczka", takim ją określam mianem. Kojarzę ją zawsze siedzącą na szczycie świerka i głoszącą dookoła o wtargnięciu intruza. Jakby strzegła matecznika, w którym niedźwiedź, żubr, a może i sam Bies ma kryjówkę.

Felieton ten ukazał się również na łamach miesięcznika "Przyroda Polska"
Tekst pochodzi ze strony www.bieszczadyonline.pl
Tekst maciej@bieszczadyonline.com